Շավարշ Վարդանյան. «Կան մարդիկ, որոնք հայրենիքն իրենց ուսերին դրած տանում են, կռվում, պաշտպանում, կան մարդիկ էլ, որոնք պարզապես վայելում են պատերազմում տարած հաղթանակները»

100_4530Արցախյան պատերազմի առաջին իսկ օրերից նա վերցրեց տեսախցիկն ու մեկնեց  ռազմաճակատի առաջին գիծ: Նրա  շնորհիվ  այսօր ունենք 1200 ժամ  վավերագրական տեսանյութ պատերազմի շրջանից: «Պատերազմի վավերագրողները» շարքի հերթական հերոսը կինոօպերատոր Շավարշ Վարդանյանն է:

- Եթե ասեմ, որ մանկուց երազել եմ դառնալ կինոօպերատոր, սուտ կլինի: Ինձ ավելի շատ գրավում էր բնությունը, ձգտումներս դեպի գեղանկարչությունն էին: Սերը կար, բայց նկարել, ավաղ, չէի կարողանում: Կինոօպերատոր դարձել եմ մի հորինած պատմության շնորհիվ:  Վրաստանի սերժանտական դպրոցն ավարտելուց հետո ինձ ուղարկեցին Երևան: Ես ավելի ուշ հասա այստեղ, քան ինձ հետ ծառայած մյուս տղաները: Երբ բանակային շտաբի պետ Կազարլովսկուն հանդիպեցի,  ասացի` ուշացել եմ, քանի որ Վրաստանում ֆիլմ էի նկարում և աշխատանքս ուշ ավարտեցի: Նա ուրախացավ` իմանալով, որ նկարահանումների հետ ինչ-որ կապ ունեմ, ու ասաց, որ  կփոխարինեմ «Զվեզդա» թերթի լուսանկարչին, որը շուտով պետք է զորացրվի: Ինձ մեկ շաբաթով տուն ուղարկեցին, որպեսզի հանգստանամ ու անցնեմ գործի: Այդ ընթացքում գնացի ընկերոջս մոտ, որը լուսանկարում էր, ասացի, որ ստի պատճառով  անհարմար վիճակում եմ հայտնվել: Խնդրեցի, որ ինձ լուսանկարել սովորեցնի: Այդպես ես մտա բանակ որպես լուսանկարիչ, ավելի ուշ սովորեցի նաև տեսախցիկից օգտվել ու հասկացա, որ սիրում եմ այս մասնագիտությունը: Ահա և այն պատմությունը, թե ինչպես դարձա կինոօպերատոր:

Բանակից հետո մեկնեցի Լենինգրադ ու երկու տարի աշխատեցի «Լենֆիլմում», այնուհետև աշխատանքս շարունակեցի «Հայֆիլմում»: Շատ էի ուզում դառնալ լավ մասնագետ: Ավարտեցի Մոսկվայի կինոյի համամիութենական ինստիտուտը: Առաջին աշխատանքս  վավերագրական ֆիլմ էր` «Երկրորդ կյանք», որի ռեժիսորը Գագիկ Ստեփանյանն էր: Հետո նկարեցի «Ճանապարհ դեպի Սասունցի Դավիթ» լիամետրաժ ֆիլմը, աշխատեցի տարբեր ռեժիսորների հետ:

100_4545

88-ին վերցրեցի տեսախցիկս ու գնացի օպերայի հրապարակ, իսկ հետո որոշեցի մեկնել Արցախ: Հարուստներին այն ժամանակ ցեխավիկ էին ասում, մի քանիսին դիմեցի ինձ տեսախցիկով օգնելու խնդրանքով, չտվեցին: Առաջին փոքր տեսախցիկն ինձ տվեց բանաստեղծ Գևորգ Էմինը` ասելով. «Տղաʹ ջան, դու քո կյանքն ես վտանգում, իսկ կամերան ոչինչ է»: Առաջին նկարահանումներն Արցախում կատարել եմ հենց այդ տեսախցիկով, որը հետո վերադարձրի: Պատերազմի դաշտում հինգ տեսախցիկ եմ կոտրել:

88-ի  մարտին Ստեփանակերտում էի: Գնացի գերեզմանատուն, որտեղ տեղադրվել էր Սումգայիթի զոհերին նվիրված հուշաքար: Մեծ բազմություն էր հավաքվել, կանայք սգում էին, լաց լինում: Ռուս զինվորները շղթայել էին այդ կանանց և թույլ չէին տալիս տղամարդկանց մոտենալ նրանց: Քանի որ ես արտաքինով նման եմ ռուսի, առանց հարցնելու մտա ու սկսեցի նկարել:  Հանկարծ նկատեցի, որ ռուս փոխգնդապետը, ինձ նայելով, մեկի ականջին շշնջում է:  Հասկացա, որ շուտով մոտենալու են ինձ, որպեսզի տանեն: Ես ևʹ նկարում եմ, ևʹ կիսաձայն կանանց ասում. «Ես ռուս չեմ, հիմա կմոտենան ինձ տանելու, եթե կարող եք, փրկեք, եթե ոչ, Աստված ձեզ հետ»: Եվ շարունակում եմ նկարել: Ինձ են մոտենում ռուս զինվորներն ու տանում դեպի մեքենան: Տիկին Վարսիկը` տարեց մի կին, որ խանութում էր աշխատում,  պառկեց մեքենայի առջև: Մյուս կանայք ևս շրջապատեցին մեքենան, որպեսզի չկարողանան քշել: Պատկերացնու՞մ եք, կանայք ինձ այդտեղից փախցրեցին, տարան մտցրին Վարսիկի խանութը, որտեղ նկուղ կար: Մեկ օր այդ նկուղում ինձ պահեցին: Հաջորդ օրը եկավ մի մարդ, որ ինձ իր տանը պետք է պահեր: Կարճահասակ, տարեց մարդ էր, մի քիչ էլ սապատավոր (հետագայում իմացա, որ ավտովթարի հետևանք է): Ինձ առաջը գցած տանում էր, իսկ ես մտածում եմ. «Աստված իմ,  սա՞ է ինձ պահելու»: Այդ մարդը  Արտուշ Ալեքսանյանն էր` Պետրովիչը, Արթուր Ալեքսանյանի` Ամարասի Արթուրի հայրը:  Դա  մի հրաշք ընտանիք էր, որը դարձավ ինձ համար չափազանց հարազատ: Չորս տարի շարունակ, երբ այցելում էի Արցախ, նրանց տանն էի մնում: Հոսանք չկար այնտեղ, երբ տեսախցիկիս մարտկոցները նստում էին,  ասում էի. «Պետրովիʹչ, ի՞նչ ենք անելու»:  Ստեփանակերտում երեք ընտանիք դվիժոկ ուներ: Գիշերով գնում էինք նրանց տուն, մինչ մարտկոցները լիցքավորվում էին, հրաշալի ժամանակ էինք անցկացնում և ուշ գիշերը, ինչպես ասում են, ես ու Պետրովիչը, ուս ուսի ընկած, յոթ երգ երգելով, գալիս  էինք տուն:

Եղել եմ Արցախի գրեթե բոլոր թեժ կետերում: Անմիջապես հայտնվում էի այնտեղ, որտեղ ինչ-որ մի բան պիտի տեղի ունենար: Գնում էի էշով, ձիով, ոտքով, մեքենայով, ինչով հնարավոր էր:

- Ե՞րբ  հասկացաք` իրականում ինչ է պատերազմը:

- Ձեր հարցի պատասխանը գուցե հենց այս դրվագում է: Մի բարձունքի վրա էինք, մոտ 30 հոգի,  գեներալ Դարիբալթայանի հետ միասին: Հանկարծ ադրբեջանցիները սկսեցին կրակել: Դարիբալթայանից բացի,  բոլորս պառկած էինք, այդ թվում և ես, պառկած նկարում էի: Ասացի. «Դեʹդ,- ես նրան այդպես էի անվանում, որովհետև պապիս պես սիրում էի,- ինչու՞ չես պառկում, չե՞ս վախենում, որ գնդակը քեզ կդիպչի»: «Է,- ասում է,- Շավաʹրշ ջան, ես իմ գնդակը ճանաչում եմ, ամեն գնդակից չեմ պպզի»: Ուղեղիս մեջ դաջվեցին այդ խոսքերը: Որոշ ժամանակ անց գնում եմ դիրքեր, և ինձ ուղեկցում է մի 13 տարեկան շահումյանցի տղա: Պիտի անցնենք բարձունքում դրված ադրբեջանական գնդացրի տակով: Ես, մեʹկ սողալով, մեʹկ ծառից ծառ ցատկոտելով,  գնում եմ, տղան, ձեռքերը գրպանում, սուլելով, հանգիստ քայլում է: Մեկ էլ շրջվեց ու ինձ ինչ ասի, որ լավ լինի. «Շավաʹրշ քեռի, ինչի՞ ես էդպես թավալ տալիս գետնին»: Ասում եմ. «Տղաʹ ջան, դու  չե՞ս վախենում, որ գնդակը քեզ կկպչի»: Պատասխանում է. «Ես իմ գնդակը ճանաչում եմ»: Նույն խոսքերը… Հետո, երբ ավելի երկար մնացի այնտեղ, ես էլ հասկացա, որ կարող եմ ճանաչել իմ գնդակը, ու ամեն կրակոցից չէի թաքնվում: Եթե թաքնվեի, չէի կարողանա նկարել այնքան, որքան նկարել եմ:

Ապրելով այս տարածաշրջանում` մենք միշտ պետք է պատրաստ լինենք պատերազմի, մեր երեխաներին պետք է որպես զինվոր դաստիարակենք, եթե, իհարկե, չենք ուզում կորցնել այս մի կտոր հողը: Միշտ էլ կարելի է արդարացման խոսքեր գտնել` ինչու ենք երկրից  հեռանում, բայց  գուցե փորձենք մնալ:

- Ձեր հարցազրույցներից մեկում մոտավորապես այսպիսի միտք եք արտահայտել. «Եթե չգնայի պատերազմ, չգիտեմ` ինչով պիտի արդարացնեի կամ իմաստավորեի իմ գոյությունը»:

- Հավանաբար կլինեի մի միջակ օպերատոր, մի երկու ֆիլմ ավելի կնկարեի ու մի քանի կոպեկ էլ ավելի կստանայի: Բայց հայրենիքիս առաջ պատասխանատվության առումով ինձ այնքան բավարարված չէի զգա, որքան այսօր, շնորհիվ այն արխիվի, որը ստեղծեցի`  կրակելով, նկարելով,  վիրավորվելով: Այդ նյութերի հիման վրա յոթ վավերագրական ֆիլմ է ստեղծվել: Բազմաթիվ ֆիլմերում և հաղորդումներում օգտագործվում են իմ նյութերը:

100_4557- Այդ թանկ նյութի մի մասը կորցրեցիք պատերազմում, ինչը, եթե չեմ սխալվում, Ձեր կյանքի ամենածանր հարվածներից էր: Ինչպե՞ս այրվեցին ժապավենները:

- Նույն բանն է, եթե հարցնեիք` ինչպե՞ս կտրեցին ոտքդ: Այդ ժապավենների վրա հիմնականում Շուշիի ազատագրման նախապատրաստական աշխատանքներն էին ու  Շուշիի գրավումը:  Հրաշալի ընկեր ունեինք` Լևոն Մովսիսյանը (Լոլոն): Նա մեր կյանքը փրկեց` պառկելով թշնամու նետած  նռնակի վրա, մարմնով ծածկելով այն: Եթե դա չաներ, առնվազն յոթ հոգով կզոհվեինք: Փառք Աստծո, որ փրկվեց, Աստված փրկեց նրա կյանքը: Արդեն մայիսի 15-ն էր,  Լոլոն խնդրեց, որ մյուս վիրավորների հետ միասին իրեն  Երևան հասցնեմ: Կարո՞ղ էի արդյոք մերժել նրան, որ կյանքս էր փրկել, և վիճակն էլ անհուսալի էր:  Ինքնաթիռի մեջ տեղավորել էինք վիրավորներին, տեխնիկան, տեսախցիկս` նկարահանված ամբողջ նյութով: Մեկ էլ Աղդամից կրակահերթ է սկսվում գրադից ուղիղ օդանավակայնի վրա: Հասկանալի է, որ թիրախն ինքնաթիռն է: Հասցնում ենք վիրավորների մի մասին իջեցնել, մեկ էլ տեսնեմ` ինքնաթիռն այրվում է: Վազում եմ, որ տեսախցիկս իջեցնեմ, ու ոտքս դեռ աստիճանին չդրած` զգացի, որ օդում եմ… Հարվածի ալիքն ինձ ուղղակի օդ թռցրեց: Գետնի վրա շոշափեցի ոտքս և զգացի, որ ամբողջությամբ արյուն է, լուրջ վիրավորվել էի: Ինձ քարշ էին  տալիս,  իսկ ես գոռում էի` ինձ թողեք, կամերաս փրկեք: Իհարկե, շատ ցավալի էր, ամեն անգամ Շուշիի գրավում չես նկարի:

100_4604

- Եթե չեմ սխալվում, երեք անգամ վիրավորվել եք Արցախում:

- Այոʹ, առաջին անգամ  վիրավորվել եմ Նյուվադիում, երկրորդ անգամ` Կրկժանում: Արկը կպավ ժայռին, ժայռից բեկոր պոկվեց և… ուղիղ մեջքիս:  Դրանից հետո ոչինչ չեմ հիշում, աչքերս բացել եմ Երևանում,  հիվանդանոցում: Կողոսկրերս կոտրվել էին, թոքերս` պատռվել: Ապաքինվելուց հետո  հիվանդանոցից փախա ու կրկին մեկնեցի Արցախ: Երբ գիտես` ընկերներդ այնտեղ են, սիրտդ  այնտեղ է, անընդհատ մտածում ես` ու՞մ խփեցին, ո՞վ վիրավորվեց, ի՞նչ կատարվեց: Դա հիվանդության պես մի բան է, ոտքերդ ուղղակի տանում են այնտեղ: Տղաներով այսօր երբեմն հավաքվում ենք ու երանի տալիս այն օրերին: Սեր կար, մաքրություն կար, ազնվություն կար, արդարություն կար, ամեն ինչ կար այնտեղ:

100_4526

Շատ տխուր, բայց նաև լուսավոր պատմություններ են եղել: Աչքիս առաջ միշտ տղաների դեմքերն են, անվախ, մահն արհամարհող: Հայրենասիրությունը երեխայի մեջ խոսքերով չես ներարկի, օրինակներ են պետք: Այսօր մանկապարտեզում,  դպրոցում երեխայի ուղեղը  լցնում են հայրենասիրության քարոզներով, բայց  երբ երեխան տեսնում է իր հարևան Պողոսին, որը գնացել կռվել է, ոտքի մեկը չկա, ու հիմա էլ աղքատության մեջ մեռնում է, չի կարողանում իր գոյությունը պահպանել, ներարկված ողջ հայրենասիրությունը երեխայի միջից հօդս է ցնդում: Սա, ի դեպ,  գլոբալ երևույթ է. հիշեք ամերիկյան ֆիլմի հերոսին` Ռեմբոյին, որ ասում է. «Ես կռիվ եմ տալիս հայրենիքի համար, բայց հայրենիքն ինձ չի սիրում»: Սա ասում է ամերիկյան զինվորը: Ամենուր այդպես է. կան մարդիկ, որոնք հայրենիքն իրենց ուսերին  դրած տանում են, կռվում, պաշտպանում, կան մարդիկ էլ, որոնք պարզապես վայելում են  պատերազմում տարած հաղթանակները: Այդուհանդերձ, պետք է ասեմ, որ  արցախյան պատերազմը մեզ շատ կարևոր մի բան տվեց, ոչ միայն  այն առումով, որ կորցրած տարածք հետ բերեցինք: Մոտ մեկ դար ցածրացած,  խեղճացած , սովամահ եղած մի ժողովուրդ հանկարծ կարողացավ ոտքի կանգնել ու ապացուցել, որ ամեն ինչ  ավարտված չէ, որ կարող է պայքարել իր ազատության, անկախության համար: Իհարկե, այսօր կարող ենք մտածել, որ գուցե ավելին կարող էինք անել, ոմանք ասում են` Նախիջևանն էլ կարող էինք գրավել և այլն: Բայց դա էլ վիճելի հարց է: Մոնթեն ասում էր. «Ես շատ բան կարող եմ գրավել,  բայց արդյոք դուք կարո՞ղ եք ապահովել, պահել թիկունքը»:

100_4562- Այսօր նաև մանկավարժական գործունեությամբ եք զբաղվում: Ի՞նչ ներուժ եք  տեսնում երիտասարդների մեջ:

- Ես դասավանդում եմ Կինոյի և թատրոնի պետական ինստիտուտում, օպերատորական կուրս ունեմ: Ցավով եմ ասում, բայց այսօրվա երիտասարդները կարծես մտածել չեն սիրում: Աշխատասիրության պակաս կա, սրտանց չեն զբաղվում այն գործով, որն ընտրել են: Հասկանալի է, որ սա միայն նրանց մեղքը չէ: Գրատախտակի վրա մասնագետ չես պատրաստի, իսկ նրանք հիմնականում զրկված են պրոֆեսիոնալ տեսախցիկով աշխատելու հնարավորությունից: Ես չեմ հասկանում այն ծնողներին, որոնք վճարում են` իմանալով հանդերձ, որ իրենց երեխան չի սովորում և հետագայում էլ այդ մասնագիտությամբ աշխատել չի կարող:

- Որևէ ֆիլմի վրա աշխատո՞ւմ եք այս պահին:

- Բուլղարական կողմի հետ համատեղ այժմ աշխատում եմ  արցախյան պատերազմին նվիրված խաղարկային ֆիլմի վրա, որը կոչվում է «Երկար վերադարձ»: Սցենարը 11 տարի առաջ է գրվել: Որոշ գումար հատկացրել է մշակույթի նախարարությունը, բայց դա իհարկե բավարար չէ: Հուսանք, որ 2014-ին ֆիլմն արդեն պատրաստ կլինի, որից հետո ես այլևս չեմ անդրադառնա այս թեմային:

Ալիսա Գևորգյան

 

 

Դիտվել է 801 անգամ