Սոս Սարգսյան. «Քաղաքակրթությունը սկսվել է տաբուներից»

սոս

Երբ Սոս Սարգսյանի հետ պայմանավորվում էի հանդիպման մասին, ասացի, որ ուզում եմ զրուցել այսօրվա մեր կինոյի, մի քիչ էլ թատրոնի մասին: Ասաց` նոր կինոն լավ չգիտեմ, բայց արի, կխոսենք: Հարցազրույցի վերջում հասկացա, որ ամենաքիչը խոսել ենք հենց այդ մասին, սակայն ինքնաբերաբար մեր զրույցը ծավալվեց այն հարցերի շուրջ, որոնք վստահաբար մտահոգում են ոչ միայն ինձ:

- Տարեվերջին, երբ վատառողջ էիք, լրատվամիջոցների խմբագրությունները պարզապես պայթում էին Ձեր առողջության մասին զանգերից: Այն համազգային սերը, որով Ձեզ մշտապես գնահատել է ժողովուրդը, որևէ մեկի համար նորություն չէ և, իհարկե, շատ հաճելի իրողություն է, սակայն նաև չափազանց մեծ պատասխանատվություն է: Ձեզ երբևէ չի՞ ճնշել այդ պատասխանատվությունը:
- Իմ կարծիքով` ամենակարևորը` որ պայմանները մարդուն չփոխեն, որ մարդը կարողանա բոլոր պարագաներում մնալ էն, ինչ որ ինքը կա: Դա շատ դժվար բան է, էնպիսի մեծ լարվածություն, ուշադրություն և մաքրասիրություն է պահանջվում, որովհետև պատահում է, որ պաշտոն են ստանում կամ փոքրիկ հաջողություն են ունենում ու անմիջապես մեծամտանում են: Երբեմն էլ մոռանում են, թե իրենք ովքեր են, իսկ էությունը չի կարելի կորցնել: Մարդկանց էդ հարգանքը, վերաբերմունքը դեպի ինձ հսկայական ուժ է տալիս, որ խորությամբ զգամ իմ պատասխանատվությունը յուրաքանչյուր հայ մարդու առաջ, մանավանդ նրանց, ովքեր ինձ ճանաչում և հարգում են:
- Ըստ էության, մենք հիմա խոսում ենք մտավորականի` ժողովրդի հանդեպ պատասխանատվության, իսկ մեր այսօրվա իրականության դեպքում` դրա իսպառ բացակայության մասին:
- Մտավորականությունը բարդ երևույթ է, մտավորականն էլ` շատ բարդ արարած: Ի՞նչ եք հասկանում մտավորական ասելով. ինտելիգենցիա: Բայց դա շատ ավելի լայն հասկացություն է, քան մտավորականը: Մտավորական կարող է նաև գյուղացին լինել, բայց ինտելիգենցիան ազգի էլիտան է, որը շատ դժվար է կազմավորվում, շատ դժվար: Մենք մի քանի անգամ զրկվել ենք մեր ինտելիգենցիայից: Առաջինը թուրքերը 15 թվականին մեր փայլուն, փայլուն մտավորականությանը` մոտ 60 հոգի, պարզապես հիմնահատակ կտրեցին: Երկրորդ սոսկալի կոտորածը եղավ, երբ բոլշևիկները եկան 20 թվականին և սկսեցին նույնպես կոտորել. ոմանց ոչնչացրին, ոմանք էլ ստիպված փախան: Եվ, վերջապես, 37 թիվը, որը սոսկալի հարված հասցրեց. էլի մնացինք գլխատված: Էնպես որ մի հարյուրամյակի ընթացքում մի երեք-չորս անգամ մեր մտավորականությանը, մեր էլիտան կորցրել ենք, ու էսօր չունենք, ուղղակի չունենք մտավորականություն. ընդամենը մի քանի հոգի: Իգիթյան Հենրիկը երբ մահացավ, մտածում էի` ո՞վ պիտի տեղը գրավի, ու դատարկ մնաց նրա տեղը. մեծ մտավորական ու ինտելիգենտ էր, իսկական քաղաքացի էր, էդ տեսակները հիմա չկան: Էլի մի քանի անուն տամ` Տիգրան Մանսուրյան, Պերճ Զեյթունցյան, Վլադիմիր Մովսիսյան, Ռուբեն Հովսեփյան, Զորի Բալայան. այդ մարդն անհասկանալի, անըմբռնելի երևույթ է: Այսպես մի հինգ-վեց անուն, տեսեք, թե ինչքան քիչ են: Տարիներ են պետք, որ ստեղծվի այս էլիտան: Ես զարմանում եմ, որ մենք դեռ կանք: Մանավանդ այս վերջին 20 տարին ազգը չգիտի` հայացքը ուր հառի, ում հառի, ով է նրա հերոսը, իդեալը, ով է առջևից գնում և մարդկանց տանում իր հետևից, ով է մթնոլորտ ստեղծում: Չեն ստեղծում, չկա, քիչ է, էդ քչով չես կարող մթնոլորտ ստեղծել: Իսկ էսօրվա մթնոլորտն էն է, ինչ հեռուստատեսությունն է ստեղծում: Այսինքն` միջակությունը և միջակից ցածրը բարձրացավ վերև, որովհետև դատարկ է էդ տեղը` էլիտայի տեղը: Եվ էդ դատարկ տեղը գրավեցին պատահական, կիսակիրթ, կիսագրագետ մարդիկ. ցավոք սրտի: Հիմա նայում ես հեռուստացույցը, խոսում են իրենք իրենց մասին, էնպես են խոսում, որ ասում ես` սա որ գնում է տուն, չի՞ ամաչում, որ ինքն իր մասին էդպես բարձր կարծիք ունի: Ոչ մի հումոր, ոչ մի կասկած, ոչ մի ինքնաքննադատություն: Ես վերջերս էլի մի առիթով ասել եմ` վաղուց չեմ տեսել, որ մարդն ամոթից կարմրի:
Հիմա ես հեռուստացույցը նայում եմ և, կներեք, որ այս բառն եմ օգտագործում, մարդիկ իրենց սանձարձակ են պահում եթերում` մոռանալով, որ հարյուր-հազարավոր մարդիկ իրենց են նայում: Ինչ շորով ասես գալիս են, ինչպես ասես նստում են, ինչպես ասես խոսում են, ինչպես ասես գործում են, մի խոսքով` էլի զարմանալի է, որ մենք էս 20 տարին դիմացանք: Ըստ երևույթին, մեր ազգն էլի իր մեջ ինչ-որ անբացատրելի ներունակ ուժ ունի, ու կարծում եմ, որ եթե մի ինչ-որ ժամանակ խաղաղ ապրենք, նորից կստեղծվի այդ էլիտան:
- Գուցե մեզ բոլորիս նախևառաջ երկրի քաղաքացի լինելու, քաղաքացիական ու բարոյական պատասխանատվությունն է պակասում:
- Իհարկե, մարդն առաջին հերթին պետք է քաղաքացի լինի, մանավանդ` մտավորականը, որովհետև էդ հասկացողությունը մենք նույնպես չունենք, էդ քաղաքացին նույնպես չունենք: Գիտես, չեն թողել, որ քաղաքը մեծանա` քաղաքացի կազմավորվի: Թիֆլիսում, Բաքվում, Ստամբուլում հսկայական քանակությամբ մտավորականներ ենք ունեցել, բայց էնտեղ նրանց կոտորեցին, էստեղ նրանց քշեցին: Չենք կարողանում էդ էլ ստեղծել` քաղաքացին. դա շատ մեծ պակասություն է: Երբ Ամերիկայում էի, շատ պտտվելուց հետո եկա Վաշինգտոն. մի փողոցով ման էի գալիս ու հասկացա, որ եկել եմ մայրաքաղաք: Թվում է, թե նույն մարդիկ էին, նույն քաղաքը, բայց ի՞նչն էր, որ ինձ էդ զգացողությունը տվեց` մայրաքաղաք եմ եկել: Չնայած անձամբ շատ բարձր եմ գնահատում էսօրվա մեր գավառական մտավորականությանը, որոնք պահպանել են իրենց մեջ բարոյականությունը, մաքրությունը, հայրենասիրությունը, բայց և այնպես քաղաքացին պիտի տարբերվի: Էնպես որ քաղաքացի պետք է ունենաս: Ռուսերեն լավ է հնչում. ոչ թե горожанин, այլ` гражданин: Հիմա մենք, ցավոք սրտի, ո’չ гражданин ունենք, ո’չ էլ горожанин: Ինչքա՞ն կարելի է խնդրել, աղաչել` փողոցում մի թքեք, մի կեղտոտեք քաղաքը, ամոթ է ուղղակի, որ մայրաքաղաքում ապրող մարդուն անընդհատ պետք է ասես` փողոցը մի կեղտոտիր: Էս մայրաքաղաքը պետք է գուրգուրել, մաքրել, սիրել, “կուկլա դարձնել”: Այ էստեղ` դիմացի մայթին, չորս հատ ծառ կար, ջահել, առողջ ծառեր էին` մոտ 15 տարեկան: Գիշերը թաքուն էդ ծառերը կտրեցին, որ էս շենքը կառուցեն: Դե հիմա ի՞նչ ասես, քաղաքացի՞ է դա, թե՞ ինչ:
- Նույն վերաբերմունքը հաճախ մեր հարազատ քաղաքից տարածվում է ամբողջ երկրի ու բնության նկատմամբ:
- Էդպես է, մենք նաև բնությունից ենք կտրվել, մենք թռչունների անունները չգիտենք. չգիտեմ, մեկը գիտի՞, որ սա ճնճղուկ է: Վստահ չեմ: Ծառերի անունները չգիտեն, ոչ մեկը չի ասի, որ էս ծառը, օրինակ, կովկասյան հարավային չինարն է: Շատ վատ բան է բնությունից կտրվելը, շատ վատ բան է երկնքին չնայելը, արևին, լույսին չնայելը, գլուխը կախ ոտքերի տակ նայելը, փոշուն ու ասֆալտին նայելը: Էդ դեռ ոչինչ, որ քաղաքացի չունենք, գյուղացո՞ւ հարցը ոնց ենք լուծելու, մենք էլ գյուղացու հետ կտրվեցինք հողից: Դե հիմա ստիպված եմ ասել, որ աշխարհում կռիվը միշտ էլ հողի համար է եղել, էդ թուրքերն ինչո՞ւ են իրենց կոտորում մի փոքր Ղարաբաղի համար: Դե հիմա մենք էնքան չենք հասկացել էդ պարզ բանը, որ եկել մտել ենք էս քարքարոտ  սարերի մեջ և չգիտենք` ոնց զարգացենք մեր գյուղատնտեսությունը, որտեղ զարգացնենք:
- Եվ ո՞րն է վերադարձի ճանապարհը, ո՞րն է լուծումը:
- Քաղաքակրթությունը սկսվել է տաբուներից. ցեղն ասել է` էս, էս, էս բաները չի կարելի անել, ու էդպես կամաց-կամաց ստեղծվել է համայնք, քաղաք, պետություն. չի կարելիներով է ստեղծվել: Չի կարելի մեծին չհարգել, չի կարելի փոքրին չսիրել, չաշխատել, չցանել, չվարել: Բայց հիմա “չի կարելի” բառ չկա, ամեն ինչ կարելի է: Դրա համար մեր երկրում օրենքը չի գործում, իսկ էդ դեպքում ոչ մի բանի չենք հասնի, օրենքը բոլորի համար է: Ես փողոցով գնում եմ, էս անգլերեն բաները որ գրված են, ուզում եմ տիրոջը հարցնել` էս անգլերեն որ գրել ես, ո՞ւմ համար ես գրել, կամ էլ անգլերեն բառը հայերեն տառերով են գրում. ո՞ւմ համար, ո՞ր անգլիացին կամ եվրոպացին է քո խանութից առևտուր անում: Միս ես վաճառում`գրի միս, ի՞նչ ես օյիններ անում, սա սոսկալի բան է` էս անգլիատառ փողոցներն ու քաղաքը: Ես մարդկանց հետ եմ ապրել, որոնք իրենց թույլ չէին տա ա-ով խոսել, դա տարրական հարգանք է լեզվի հանդեպ, անթույլատրելի է ա-ով խոսելը, վաղվա մեր քաղաքացին ի՞նչ պետք է իմանա հայոց պատմության, հայոց մշակույթի մասին, եթե էս են տեսնում: Սա սոսկալի հարված է մեզ, էսպես գնալով մենք մեր արմատը կկորցնենք: Մենք ճյուղերով պետք է դալարենք, երկարենք, պիտի խառնվենք աշխարհին, բայց արմատից չպոկվենք, չի կարելի արմատից պոկվել:
- Եթե Ձեր մտահոգությունը տարածենք նաև մշակույթի վրա, ապա պիտի նաև հարցնենք, թե ինչու ազգային հիմքից զրկվեց մեր կինոն:
- Էդպես է ու էլի գալիս եմ էն մտքին, որ ախր անցյալը նրա համար չէ, որ մոռանաս, այլ որ մի բան սովորես: 60-ականներից հետո Հայաստանը ծաղկունք ապրեց, վերելք, ռենեսանս և’ գրականության, և’ կինոյի, և’ գիտության, և’ արվեստի բնագավառներում: Անուններ կան, որ շարենք իրար կողքի, զարմանալի մի բան է ստացվում: Օրինակ` գրականությունը. Սիլվա Կապուտիկյան, Համո Սահյան, Շիրազ, Գևորգ Էմին, Վահագն Դավթյան, Դաշտենց: Որի՞ անունը տամ, դա զարմանալի մի պոռթկում էր: Նրանք հասկանում էին, որ ամեն ինչ ազգային պետք է լինի, որ լավ, մեծ գործն արմատից է ծնվում` քո արմատից: Հիմա եկանք անկախության, ու էս մեր ջահելները սկսեցին աշխարհը զարմացնել ու նրանց նման ֆիլմեր նկարել` ամերիկյան, ֆրանսիական ու ես ինչ գիտեմ, թե էլ ինչ: Դա մենք անցել ենք արդեն: Մինչև 60 թվականը նկարում էին ֆիլմեր, որոնցից որի տակ էլ որ գրեիր ռուսական կամ ուզբեկական, կլիներ, հիմա ինչո՞ւ ես նման ֆիլմեր նկարում: Էն մեծ ռեժիսորները հասկանում էին` ֆիլմը ժողովրդի ցավի մասին է: Գիտես, կինոն շուտ հնացող բան է, բայց մեր հին ֆիլմերը մարդիկ անգիր են հիշում, հատվածներ են պատմում: Ֆիլմը ոչ թե պետք է զարմացնի, զարմացնելը հեշտ է, այլ պետք է մի բան ասի: Եվ ճիշտ չեն ասում, թե ժողովուրդն էս է պահանջում: Ես չեմ տեսել, վարորդներից սկսած` ինձ բողոքում են, թե էս ի՞նչ են անում, ի՞նչ են նկարում, ի՞նչ են ցույց տալիս: Կինոն շատ պատասխանատու բան է, ու էլի մարդը պետք է իր մեջ վերականգնի պատասխանատու լինելու պետքությունը:
- Բացի Տարկովսկու ֆիլմում նկարվելուց, նրա հայաստանյան այցերի ընթացքում շատ եք շփվել նրա հետ: Նրան, Փարաջանովին ի՞նչն էր մղում այդքան կաղապարներից զերծ ու համարձակ կինո նկարել:
- Ազգայինը, միայն ազգայինը: Տարկովսկին որ հանճարեղ մարդ էր, մի անգամ չեմ լսել, որ ասի` ֆրանսիականը. միայն իր ազգայինը` ռուսականը: Շատ էին ազգասեր, շատ էին հայրենասեր, շատ բարձր մարդիկ էին, շատ կիրթ էին, իսկական ինտելիգենտ էին, արիստոկրատ էին: Փարաջանովն ազնվական էր վարքով, բարքով, տեսքով, արվեստով, ամեն ինչով: Ազնվականների մի սերունդ էր, եկավ ու գնաց: Տարկովսկին էլ, հա, մի քանի անգամ եկավ Հայաստան, մի անգամ երկար մնաց: Շատ էր սիրում հայկական մշակույթն ու շատ լավ գիտեր: Բացառիկ, հանճարեղ մարդ էր:
- Կինոյում կա՞ր մի դեր, որ ուզում էիք խաղալ ու չխաղացիք:
- Դե ո՞րտեղից, չնկարեցին: Ես մեր կինոյի ռեժիսորներին միշտ ասում էի` այ մարդ, ինչո՞ւ Շեքսպիր չեք նկարում, էդպիսի մեծություն է, և ունեք էդ դերասանները` Խորիկը կա, Մհերը կա, ես կամ, Մետաքսյան կա, վերջապես: Կարող էին նկարել, բայց չհամարձակվեցին:
- Ո՞վ կարող էր նկարել:
- Ֆրունզիկը Դովլաթյան, Մալյանը, Մելիք-Ավագյանը, Երզնկյանը, նրանք կարող էին, կիրթ մարդիկ էին, աշխարհայացք ունեին: Ափսոս, որ չարեցին: Հիմա արդեն ուշ է այդ մասին խոսելը, ժամանակին կուզենայի Մակբեթ խաղալ: Դե հիմա էլ ի՞նչ երազեմ, երազելու տարիքս անցել է, հիմա ժամանակն է, որ հաշիվս փակեմ, գիծը քաշեմ ու տեսնեմ` ինչ կա տակը:
- Ի՞նչը կարող է Ձեզ երջանկացնել:
- Դե անձամբ ինձ` որպես դերասանի, երջանկացնում է էն, որ 7-8 տարեկան երեխան գալիս ասում է` կարելի՞ է Ձեզ հետ նկարվել, կամ ինքնագիր են ուզում: Ես ուղղակի ապշում եմ: Ինձ ապշեցնում ու երջանկացնում է, որ էդ տարիքի երեխաներն ինձ գիտեն ու ճանաչում են, ախր ես իրենց դերասանը չեմ: Բայց բոլորը մոտենում են, սեր են խոստովանում, դե հիմա դա քիչ բան չի, ես հասկանում եմ, որ մի բան արել եմ երևի, դա ինձ շատ է երջանկացնում: Դե հիմա տարիքս այն է, որ շատ բան եմ ուզում, բայց ուժ չունեմ: Ես Հայաստանը շատ եմ սիրում, ամեն տարի գնացել, պտտվել եմ բոլոր գավառներով, բայց հիմա չգիտեմ` կկարողանա՞մ, թե՞ ոչ: Ինձ երջանկացնում են մեր ազգի հաջողությունները, ասենք` Զորի Բալայանը շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարեց իր հրաշք տղաներով. զարմանալի բան: Մեր շախմատիստներն աշխարհի հերն անիծեցին երրորդ անգամ. հրաշալի բան: Մեր օլիմպիական մասնակիցները` Հռիփսիմեն և մյուսները. շշմելու բան: Այնպես որ ամեն մի նոր հաջողություն ինձ երջանկացնում է: Անկեղծ ասեմ, ըստ էության, ես ապրում եմ ազգի կյանքով, ազգի դժվարություններով, հաղթանակներով ու հաջողություններով:
- Ասում եք, որ երազանքներ չունեք, բայց վստահ եմ, որ մի երազանքի մասին լռեցիք: Իսկ Համազգային թատրոնի շե՞նքը:
- Հա, ունեմ, ունեմ: Հիմա էդ է իմ երազանքը, գիշեր-ցերեկ ապրում եմ էդ շենքով, եթե մի խոչընդոտ կա, հավատա, որ գիշերը չեմ քնում: Եթե ամեն ինչ լավ է, ավելի լավ եմ ինձ զգում: Վերջապես կառավարությունը որոշում կայացրեց տեղի մասին, եթե հաջողվի, մեծ հաղթանակ է մեր ժողովրդի համար, մեծ երևույթ կլինի: Էս 20 տարիների ընթացքում կազինոների, ռեստորանների կողքին մի հատ մշակութային օջախ` թատրոն կկառուցվի: Զարմանալի բան, ու եթե ստացվի, պետք է առաջին հերթին շնորհակալություն հայտնեմ նախագահին, որ հասկացավ` անհրաժեշտ է, պետք է, և շատ օգնեց: Ու եթե ամեն ինչ բարեհաջող ավարտվի, ապա առաջին բեմադրությունը ես կանեմ:
- Եվ ի՞նչ կբեմադրեք:
- “Պեպո”, անպատճառ “Պեպո”, շատ մեծ գործ է, Սունդուկյանի լավագույն գործն է, միայն թող շենքը կառուցվի: Հիմա երազում եմ` էնքան ապրեմ, որ շենքը կառուցված տեսնեմ, այ դա իմ մեծ-մեծ ու վերջին երազանքն է:

Հարցազրույցը`
Նունե ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆԻ

 

Դիտվել է 600 անգամ